Prof. dr Mitra Reljić
Srpska groblja na Kosovu i Metohiji: uništena spomenička i
jezička baština (2025), drugo, dopunjeno izdanje
U izdanju Kosovskometohijskog odbora Matice srpske, Arhiva Kosova i
Metohije i Doma kulture Gračanica objavljena je monografija Srpska groblja na
Kosovu i Metohiji: uništena spomenička i jezička baština, autorke prof. dr Mitre
Reljić, drugo, prošireno izdanje.
Knjiga Srpska groblja na Kosovu i Metohiji: uništena spomenička i jezička
baština, rezultat je višegodišnjeg rada autora na identifikaciji i prikupljanju
spomeničkih natpisa sa srušenih (često zdrobljenih ili dopola utonulih u tle)
nadgrobnika, kao i na sveobuhvatnoj analizi prikupljenih podataka. Prvenstveni cilj
ovog posla bio je da se ukaže na nepovratno izgubljeno jezičko i onomastičko
bogatstvo koje je, uz starost i simboliku nadgrobnika, njihovo sadržajno i likovno
oblikovanje, svedočilo o životu i pogledu na svet srpskog stanovništva na Kosovu i
Metohiji u vremenskom rasponu od dvesta poslednjih godina.
Drugo izdanje knjige (prvo je štampano 2020. godine) inicirano je ne samo
zainteresovanošću čitalaca za njeno prvo izdanje nego, i pre svega, nasušnom
potrebom da se knjiga dopuni podacima sa grobalja koja, usled svakojakih prepreka,
nisu uvrštena u prvo izdanje (s obzirom na razmere stradanja srpskih grobalja, i sa
ovom dopunom, knjigom je obuhvaćen samo deo uništenog sepulkralnog nasleđa). Novi
uvidi sticani u nastavku terenskog rada i uvrštavanje u knjigu dodatne građe
iziskivali su i potrebu dopune pojedinih odeljaka u prvom delu knjige (posebno
odeljaka „Jezik spomeničkih natpisa” i „Antroponimija na srušenim
nadgrobnicima”), kao i korekciju statističkih podataka. Učinjena je i tehnička
izmena u drugom poglavlju knjige, pa je, umesto po oblastima, građa razvrstana po
opštinama. Obilaskom pojedinih starih grobalja, crkava i crkvišta – onih do kojih
Srbi odavno ne stižu, ali i ponekih grobljanskih lokacija koje, što zbog ataka
albanskih ekstremista što zbog našeg nemara, stradaju pred našim očima, spontano
se javila i potreba da se u posebnom poglavlju (Dodatku) u najkraćem opiše trenutno
stanje nevelikog broja starih grobalja i crkava do kojih je autorka u međuvremenu
uspela da stigne.
U prvom delu knjige naslovljenom „Sakralni i nacionalno-kulturni značaj
grobalja, nadgrobnih spomenika i spomeničkih natpisa“ skreće se pažnja na
hrišćansku, sveslovensku i, posebno, pravoslavnu – rusku i srpsku tradiciju
podizanja nadgrobnih spomenika i ispisivanja epitafa. U drugom delu, koji čini
empirijsku podlogu analize date u prvom delu knjige, u mnoštvu postradalih srpskih
spomenika (njihov broj se, okvirno, primiče stotini hiljada), autorka je, s posebnim
osećanjem duga, zabeležila i nevelik broj (mnoge je, nažlost, „progutala“ zemlja)
spomenika ruske braće i sestara te njihovih potomaka (iz porodica Kravčenko,
Gončarov, Fёdorov, Uspenskiй, Dvornikov, Denisenko), onih „ptica“ – pisao je
Aleksej Tolstoj – „rasteranih iz rodnih gnezda“ tokom strašnog Oktobra 1917. koji su
zaspali daleko od Otadžbine, nemali broj njih i na kosovskometohijskoj zemlji.
Profesorka Reljić je obišla i popisala uništene spomenike i spomeničke
natpisi na grobljima u: Opštini Vučitrn (Viljance (Vilance), Vrnica, Vučitrn;
Opštini Glogovac (Donji Zabel); Opština Gnjilane (Gnjilane, Gornji Livoč, Žegra);
Opštini Dečani (Dečani); Opštini Đakovica (Đakovica); Opštini Istok
(Đurakovac, Istok, Staro istočko groblje, Novo istočko groblje, Ljubožda, Srbobran,
Suvi Lukavac); Opštini Kosovo Polje (Kosovo Polje); Opštini Kosovska Mitrovica
(Kosovska Mitrovica (Gradsko groblje u Kosovskoj Mitrovici, Katolička parcela na
gradskom groblju u Kosovskoj Mitrovici i Staro groblje u porti Hrama Svetog Save);
Opštini Obilić (Miloševo); Opštini Orahovac (Orahovac); Opštini Peć (Belo
Polje, Brestovik, Vitomirica, Vragovac, Ljevoša, Peć, Siga); Opštini Prizren
(Prizren); Opštini Priština (Priština, Gradsko pravoslavno groblje u Prištini,
Parcela posmrtno uniženih stradalnika na gradskom pravoslavnom groblju, Staro
groblje uz Crkvu Svetog Nikole); Opštini Uroševac (Gornje Nerodimlje, Srpski
Babuš); Monaška groblja (Monaško groblje u Zočištu i Monaško groblje u Deviču).
Obrađena su stara i najstarija srpska groblja (sa spomenicima bez natpisa) u mestima:
Bućane (Bučane), Valač, Gulije, Kosovska Mitrovica, Mali Zvečan, Pištane i Rudnik.
Recenzenti knjige su: akademik Predrag Piper, prof. dr Marta Vukotić, prof.
dr Sofija Miloradović, mr Živojin Rakočević. Stručni saraɡnik izdanja je dr
Aleksandra Novakov, lektor Tatjana Pivnički Drinić, korektor Vladimir Nikolić.
Rezime na engleski jezik prevela je Ljiljana Tubić, na ruski jezik dr Anžela
Prohorova i na nemački jezik Cristine Annemarie Ilić. Tehnički je knjigu ureɡila
Vukica Tucakov a prelom Vladimir Vatić. Knjigu je odštampala štamparija
Interklima-grafika, Vrnjci.
Profesorka Reljić u vidu posvete je napisala: „S molitvenim sećanjem na
posmrtno ubijane, i bez grobosklona ostale bebe iz kolevke, ɡevojčice i ɡečake,
mlaɡiće, ɡevojke, starce. Na ɡavno i neɡavno usnule naše očeve i majke, braću i
sestre, kćeri, sinove, prijatelje, na one, samo Višnjem poznate, koji leže poɡ
bezimenim humkama i koje nema ko ɡa pomene. Na za Otadžbinu pale vojnike, žanɡare,
pilote, sveštenike, stuɡente, đake, učitelje, lekare, pesnike, bolničarke, ziɡare,
ɡomaćice, šumare, težake, ruɡare… Na sve Raɡmile i Raɡomire, Milanke i Milovane,
Dobrije i Dobrinke, Stojane i Stojanke, Marne, Srmene, Jablane i Koviljke, Jeremije,
Jefimije, Pantelije, Ristosije.. ”
Matica srpska se najiskrenije zahvaljuje profesorki Mitri Reljić na
herojskom podvižništvu i trudu za sve što je učinila da se ovako važna knjiga
napiše i ilustruje.
