Kako je izgledao život srpskog naroda na području Habzburške monarhije pod
vladavinom carice Marije Terezije? Na koji način su srpski plemići dolazili do
svojih titula i kako su se razlikovali od austrijskog plemstva? Po čemu su se
porodice Tekelija, Čarnojević, Stratimirović, Rašković, Georgijević izdvajali od
drugih porodica? Odgovore na ova pitanja pružiće nova velika izložba u Galeriji
Matice srpske koja se otvarila večeras, 14. februara u 19.00 sati pod nazivom
Plemstvo u srpskoj vizuelnoj kulturi XVIII veka.
Na otvaranju izložbe prisutnima su se obratile dr Tijana Palkovljević Bugarski,
upravnica Galerije Matice srpske, dr Aleksandra Čelovski, autorka izložbe i dr
Branka Kulić, istoričarka umetnosti.
„Svake godine Galerija Matice srpske povodom Dana državnosti priređuje izložbu sa
idejom da ovaj praznik prikaže kroz svoju kolekciju. Ove godine odlučili smo se da
obradimo temu koja je neobična i drugačija, ali koja je izuzetno zanimljiva i koja je
obeležila period 18. veka. Realizacijom izložbe o plemstvu želeli smo da ukažemo
na važnost srpskog plemstva kroz vojnu, društvenu i kulturnu delatnost na putu ka
ostvarenju nacionalne države“ – izjavila je dr Tijana Palkovljević Bugarski.
Dr Aleksandra Čelovski o izložbi je rekla: „Kada radite u muzeju, i kada se vaša
doktorska disertacija pretoči u knjigu, a potom u izložbu, to je na neki način za
istoričara umetnosti najlepši pečat i završetak bavljenja određenom temom. Ja bih
skrenula pažnju na celinu Patroni i dobrotvori s obzirom da je na neki način jedna
od poruka ove izložbe da su se pojedinci udruživali i zajednički doprinosili
podršci u izgradnji srpske kulture tokom 18. veka.“
Dr Branka Kulić otvorila je izložbu rečima: „Želela bih samo da vam naglasim i da
vas zamolim da pažljivije pogledate lica našeg plemstva 18. veka – to su naši preci,
možda bliži, možda dalji. Ovo je tema kojom se retko ko bavi, te je znanje i bogatstvo
koje je Aleksandra donela u Galeriju izuzetno značajno.“
Izložba Plemstvo u srpskoj vizuelnoj kulturi XVIII veka nastala je kao rezultat
doktorske disertacije i višegodišnjeg istraživanja dr Aleksandre Čelovski,
kustoskinje Galerije Matice srpske. Publici će biti predstavljen život plemstva
okupljenog pod okriljem Karlovačke mitropolije tokom XVIII veka kroz više
izložbenih celina U okviru reprezentativne javnosti, Plava krv i vrlina: tipovi
plemstva, Obrazovanje kao privilegija, Patroni i dobrotvori, Porodična galerija:
bračne strategije plemstva, Plemstvo i ktitorstvo. Kroz preko 80 umetničkih
dela, predmeta i arhivske građe izložba analizira fenomen plemstva iz različitih
perspektiva, od sticanja plemićkog statusa, prilagođavanja ličnog identiteta
pojedinca zahtevima reprezentativne javnosti kroz poručivanje portreta, prilaganje
Crkvi i ktitorske aktivnosti, patronažu umetnosti i kulture, podizanja raskošnih
kurija i dvoraca pa do odabiranja lokacija grobnih mesta.
Izložba o plemstvu u XVIII veku vraća nas u period u kom reč plemstvo ne označava
imaginarne likove, već stvaran sloj društva koji je zbog svojih zasluga i vrlina
uživao privilegovan položaj. Istinita priča o stupanju u redove plemstva,
hijerarhijske podele statusa, nivo moći i povlastica koje su posedovali, dosta je
kompleksna. Statusne razlike su uočavane kroz posedovanje imanja, porodičnog grba,
epiteta u imenu ili preko načina odevanja, nošenja nakita i oružja. U izložbenom
prostoru, kroz pažljivo posmatranje detalja na slikama, analiziraće se modeli
dokazivanja pripadnosti reprezentativnoj javnosti, ali se ujedno preko njih može
otkriti eventualna izveštačenost ovog sloja. Takođe, srpske porodice su, nakon
sticanja plemićkog statusa, stupale u red privilegovanih i težile su borbi za
široke slojeve srpskog stanovništva. Zbog svega navedenog, promatranje plemstva sa
sobom nosi izazovna pitanja o raspodeli moći, vrednostima koje moć dodeljuju i
mogućnostima koja ona nosi, te da li privilegije bivaju iskorišćene samo za
sopstvenu ili opštu dobrobit. Iako život pojedinih plemićkih porodica nije bio
na evropskom nivou, čast i izvestan ponos zbog pripadanja plemstvu su uvek bili
prisutni.
Pored portreta habzburških vladara i Srba plemića iz Galerije Matice srpske, biće
izloženi portreti iz kolekcije Narodnog muzeja Srbije i Muzeja grada Beograda, ali
i iz Nacionalnog muzeja Mađarske iz Budimpešte, Muzeja lepih umetnosti
Budimpešta, Srpskog crkvenog muzeja u Sentandreji i Riznice srpske pravoslavne
eparhije temišvarske. Izuzetno važni dokumenti i predmeti za razumevanje plemstva
kao društvenog fenomena su povelje o dodelama i potvrdama plemićkog statusa iz
kolekcija Istorijskog muzeja Srbije, Vojnog muzeja, Arhiva Vojvodine, Muzeja
Vojvodine, Muzeja Srpske pravoslavne crkve i Gradskog muzeja Vršac. Uz to,
primenom savremenih tehnologija predstavljen je izgled plemićkih kurija podizanih
u Banatu i Bačkoj, a njihov prvobitni sjaj i reprezentativnost dočarani su
predstavljanjem rezultata projekta digitalne rekonstrukcije enterijera dvoraca
pomoću veštačke inteligencije.
Tokom trajanja izložbe biće realizovan bogat prateći program u vidu različitih
predavanja stručnjaka iz oblasti društvene i kulturne istorije novog veka petkom u
19.00 sati, kao i autorskih i kustoskih vođenja vikendom u 13.00 i 17.00 sati. Za decu
i tinejdžere biće pripremljene tematske kreativne radionice subotom u periodima od
11.00 do 12.30 sati i od 16.00 do 17.30 sati. Prateći program možete pratiti na
zvaničnom sajtu i na društvenim mrežama Galerije Matice srpske.
Publika će moći da pogleda izložbu do 1. juna 2025. godine.
Realizaciju kataloga i izložbe omogućilo je Ministarstvo kulture Republike Srbije.
